1. Bối cảnh thực tế: Áp lực thiếu sách giáo khoa và giải pháp “photo tạm”
Vào mỗi đầu năm học, tình trạng khan hiếm sách giáo khoa cục bộ tại một số địa phương khiến không ít phụ huynh gặp khó khăn trong việc trang bị đủ bộ sách cho con. Nhiều phụ huynh phải di chuyển qua hàng loạt nhà sách nhưng vẫn không thể gom đủ bộ, dẫn đến việc lựa chọn giải pháp tạm thời: mượn sách của người quen đem đi photocopy nguyên cuốn hoặc tải các bản điện tử trên mạng về in.
Thậm chí, dịch vụ in màu/photocopy nguyên cuốn sách giáo khoa cũng xuất hiện với mức giá dao động khoảng 150.000 đồng/cuốn. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, hành vi photo nguyên cuốn sách giáo khoa có vi phạm bản quyền hay không, và việc “không mua được sách” có được coi là căn cứ miễn trừ trách nhiệm?
2. Sách giáo khoa và quy định Bảo hộ Quyền tác giả
Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, sách giáo khoa là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả. Mọi hành vi sao chép tác phẩm mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả (nhà xuất bản, tác giả) đều bị coi là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trừ các trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định.
3. Giới hạn sao chép hợp lý: Khi nào việc photo KHÔNG vi phạm?
Pháp luật hiện hành có quy định cơ chế ngoại lệ nhằm tạo điều kiện cho cá nhân tiếp cận tri thức phục vụ mục đích học tập, nghiên cứu không thương mại.
Cụ thể, Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định:
- Cá nhân được phép sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị photocopy, máy ảnh hoặc máy in để phục vụ học tập, nghiên cứu cá nhân và không nhằm mục đích thương mại.
- Đối với tác phẩm dưới dạng chữ viết (bao gồm sách giáo khoa), phạm vi sao chép hợp lý không vượt quá 10% tổng số trang, số từ hoặc đơn vị tương ứng của ấn bản.
Ví dụ: Một cuốn sách giáo khoa dày 200 trang, việc phụ huynh photo khoảng 20 trang để con sử dụng tạm thời trong lúc chờ mua sách mới (không bán, không kinh doanh, không phát hành rộng rãi) được coi là thuộc trường hợp ngoại lệ hợp pháp.
4. Photo NGUYÊN CUỐN sách giáo khoa: “Đúng tình” nhưng có “Sai luật”?
Nếu phụ huynh mang toàn bộ cuốn sách giáo khoa đi photocopy nguyên bản – dù chỉ làm 01 bản duy nhất để con học tập – thì hành vi này đã vượt quá phạm vi ngoại lệ cho phép của pháp luật.
Thực tế xã hội cho thấy việc không mua được sách là hoàn cảnh khách quan rất đáng chia sẻ. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành không coi hoàn cảnh khan hiếm sách hay việc không mua được sách là lý do bất khả kháng hoặc căn cứ pháp lý để tự động phát sinh quyền sao chép toàn bộ tác phẩm. Do đó, hành vi photo nguyên cuốn sách giáo khoa vẫn cấu thành hành vi xâm phạm quyền tác giả.
5. Mức xử phạt hành chính đối với phụ huynh và cơ sở photocopy
Tùy thuộc vào tính chất, mức độ và mục đích của hành vi, các bên liên quan có thể đối mặt với chế tài xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/02/2026):
- Đối với cá nhân (Phụ huynh): Hành vi sao chép tác phẩm mà không được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.
- Đối với tổ chức, hộ kinh doanh (Tiệm photocopy/Doanh nghiệp): Mức phạt tiền tăng gấp đôi, dao động từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng.
- Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc tiêu hủy, gỡ bỏ bản sao vi phạm và buộc nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm (nếu có).
Lưu ý thực tế: Các cơ sở kinh doanh photocopy tự ý in màu, photo nguyên cuốn sách giáo khoa để bán hoặc cung cấp cho nhiều người có mức độ rủi ro pháp lý cao hơn rất nhiều so với cá nhân tự sao chép sử dụng. Thực tế, cơ quan an ninh nội bộ phối hợp với công an địa phương đã tiến hành xác minh, xử lý các trường hợp đăng tải thông tin nhận photo, cung cấp sách giáo khoa trái phép trên mạng xã hội.
6. Khuyến nghị pháp lý từ Luật sư
Để vừa bảo đảm việc học tập cho con em, vừa tuân thủ đúng quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ, Quý khách hàng và các cơ sở kinh doanh cần lưu ý:
- Đối với phụ huynh:
- Nếu cần photo tài liệu học tập, chỉ nên thực hiện trong phạm vi giới hạn dưới 10% số trang theo quy định.
- Không mua hoặc sử dụng các bản photo trôi nổi, nguyên cuốn do các trang mạng hoặc cơ sở in ấn trái phép cung cấp.
- Đối với các cơ sở kinh doanh photocopy:
- Tuyệt đối không nhận photo nguyên cuốn sách giáo khoa số lượng lớn hoặc in sẵn để bán thương mại khi chưa có sự cho phép của nhà xuất bản/chủ sở hữu quyền tác giả